شرکت تویوتا که توسط کیشیرو تویودا در سال ۱۹۳۷ تأسیس شد[1]، امروزه بزرگترین خودروساز جهان بهشمار میآید و بهطور سالانه حدود ۱۰ میلیون دستگاه خودرو تولید میکند[1]. در سالهای اخیر، تویوتا با فروش نزدیک به ۱۰٫۸ میلیون خودرو در سال ۲۰۲۴، پنجمین سال متوالی است که عنوان پرفروشترین سازندهی جهانی را حفظ کرده است[2]. تویوتا گروه صنعتی بزرگی است که برندهایی مانند لکسوس، دایهاتسو و هینو را در بر میگیرد. این شرکت پس از جنگ جهانی دوم ساختار مدیریتی خود را با شکل دادن فلسفهای به نام «راه تویوتا» و سیستم تولید تویوتا (Toyota Production System) متحول کرد[3][4]؛ رویکردی که بعدها با نام «تولید ناب» (Lean) شهرت یافت. تویوتا در دهه ۱۹۶۰ با استفاده از رشد اقتصادی ژاپن و معرفی خودروی کرولا، به یکی از رهبران بازار جهانی خودرو تبدیل شد[5]. همچنین تویوتا پیشگام تولید خودروهای هیبریدی است؛ برای مثال مدل پریوس از سال ۱۹۹۷ به بازار عرضه شده و تاکنون بیش از ۴۰ مدل هیبریدی مختلف تحت برند تویوتا معرفی شده است[6].
تحولات فناورانه اخیر و افراد تأثیرگذار
در دهه گذشته، صنعت خودرو با انقلاب خودروهای برقی و فناوریهای نوین روبهرو بوده و تویوتا نیز ناگزیر به تغییر استراتژی شد. در ژانویه ۲۰۲۳، آکیو تویودا (Akio Toyoda) اعلام کرد که ریاست شرکت را به کوجی ساتو(Koji Sato) منتقل میکند؛ ساتو پیش از این مدیریت برند لوکس لکسوس را بر عهده داشته است[7]. ساتو قول داده است که «آنچه تویوتا را تویوتا کرده» حفظ و تکامل دهد[8]. تحت رهبری ساتو، نقشه راه جدیدی برای خودروهای برقی ترسیم شد و فروش خودروهای برقی تویوتا در سال ۲۰۲۳ نسبت به سال قبل تا چهار برابر افزایش یافت[9]. تویوتا همچنین در زمینه باتری پیشرفت داشته و در اکتبر ۲۰۲۳ از «پیشرفت فناورانه» قابلتوجهی در باتری حالت جامد خبر داد که برد بیشتر و شارژ سریعتر را وعده میدهد[9]. علاوه بر این، تویوتا به توسعه فناوریهای نوین دیگری مانند هیدروژن و هوش مصنوعی توجه ویژه دارد. برای مثال در سال ۲۰۱۵ تویوتا اعلام کرد که در پنج سال آینده یک میلیارد دلار در تحقیق و توسعه هوش مصنوعی و رباتیک سرمایهگذاری خواهد کرد[10]. در محصولات اخیر، قابلیتهای مبتنی بر هوش مصنوعی نیز دیده میشود؛ از جمله دستیارهای صوتی «Hey Toyota» و «Hey Lexus» در سیستمهای چندرسانهای خودروها[11].
مزایا و نقاط قوت تویوتا
تویوتا از دیرباز بهخاطر کیفیت بالا، کارایی فرایند تولید و نوآوریهای مهندسی شناخته شده است. سیستم تولید ناب تویوتا (TPS)، که توسط بنیانگذاران شرکت (ساکیچی و کیشیرو تویودا) به همراه مهندس ارشدشان تایچی اونو توسعه یافت[12][4]، بر حذف انواع مختلف ضایعات تمرکز دارد. اجرای دقیق این فلسفه باعث شده تویوتا به الگوی جهانی در تولید هوشمند تبدیل شود؛ بهگونهای که امروزه دانشگاهها و مراجع مدیریتی، راهکارهای TPS را بهعنوان یک مثال برجسته مطالعه میکنند. یکی از نتایج این مدیریت ناب، توان تولید بالای تویوتاست؛ برای مثال این شرکت اولین خودروسازی است که سالانه بیش از ۱۰ میلیون دستگاه خودرو تولید کرد[13]. استراتژی متنوع تویوتا در تولید محصول (از سواری و ون تا کامیونهای سبک و برند لوکس لکسوس) و همچنین تمرکز مداوم بر تحقیق و توسعه، سهم بازار و سودآوری بالای آن را تضمین کرده است. بهعنوان نمونه، فروش مدلهای هیبریدی تویوتا در سالهای اخیر به دلیل تقاضای بالا در بازار ایالات متحده افزایش یافته است و در یکی از سهماهههای سال ۲۰۲۳ بیش از یکسوم نسبت به دوره مشابه سال قبل رشد داشته و سود عملیاتی بیسابقهای را محقق کرده است[14]. این موفقیتها در مجموع نشان میدهد که تلفیق تولید ناب و نوآوریهای مستمر، قدرت رقابتی تویوتا را بالا نگه میدارد[15][4].
به عنوان مثال در فضای تولید تویوتا، فرایندها چنان بهینهشدهاند که موتورهای تجهیزات سنگین و خودروها با حداقل ضایعات حرکت میکنند[4][15].
مشکلات و نقاط ضعف تویوتا
با وجود همه این نقاط قوت، تویوتا با چالشهایی نیز روبهروست. مهمترین انتقاد وارد بر این شرکت، کندی حرکت به سمت خودروهای تمامبرقی بوده است[6][16]. استراتژی چندجانبه تویوتا (شامل هیبرید، هیدروژن و الکتریکی) باعث شده منابع در بخشهای مختلف تقسیم شود و در مقایسه با شرکتهای متمرکز بر الکتریکی مانند تسلا، این شرکت نتواند حاشیه سود یکسانی کسب کند؛ بهعنوان مثال تسلا در هر خودرو حدود هفت برابر تویوتا سودآوری دارد[17]. از سوی دیگر، مشکلات کیفیت و ایمنی نیز در دهه ۲۰۱۰ فشار زیادی بر تویوتا وارد کرد. رسوایی «شتاب ناخواسته» به فراخوان حدود ۹ میلیون خودرو و جریمههای سنگین مالی (از جمله ۱٫۲ میلیارد دلار جریمه نقدی) منجر شد[18]. در سالهای اخیر نیز مسائل داخلی گروه تویوتا باعث کاهش فروش شده است: مثلاً در سال ۲۰۲۴ شاهد افت ۳٫۷٪ در فروش جهانی گروه بودیم که بهخاطر افت شدید فروش در ژاپن بهخاطر مشکلات آزمونهای حاکمیتی (به ویژه در شرکت دایهاتسو) رخ داد[19].
دستاوردهای مدیریتی تویوتا (تولید ناب و فراتر)
تویوتا بیشک یکی از بنیانگذاران فلسفه تولید ناب در جهان است. سیستم تولید تویوتا (TPS) با ریشه در خودکارسازی کیفیت (جیدوکا) و تولید بهموقع (Just-In-Time) توسعه یافت[12][4]. این سیستم بهطور مداوم بر بهبود مستمر و حذف هفت نوع ضایعه از تولید تأکید دارد. نتیجهی چنین رویکردی، افزایش کیفیت محصولات و کاهش هزینههاست. برای مثال اجرای دقیق مفهوم «به موقع تولید کن» باعث شده تا موجودی انبارها به حداقل برسد و جریان مواد در خط تولید بهخوبی حفظ شود[4]. بسیاری از دستاوردهای تویوتا در مدیریت تولید و کیفیت (مانند سیستم کایزن، کایاکو و فلسفه «گنش گیرن-بوتسو») امروزه به عنوان مبانی رایج در صنعت تولید نهادینه شدهاند. به شکلی که تویوتا در حدود دو دهه است به عنوان پیشرو صنعت خودروسازی در بهرهوری شناخته میشود[15]. این دستاوردهای مدیریتی نهتنها به تولید خودرو، بلکه به کل فرایندهای سازمانی در تویوتا نفوذ کرده و شرکت را در مقابل نوسانات بازار مقاوم نگه داشته است.
تغییرات مدیریتی و سبکهای رهبری (از کیشیرو تا ساتو)
در طول تاریخ تویوتا، رهبران مختلف با سبکهای متفاوتی هدایت شرکت را در دست گرفتهاند:
– کیشیرو تویودا (۱۹۳۷–۱۹۵۰) – بنیانگذار شرکت که مفاهیم اساسی TPS را پایهریزی کرد. او بر اطمینان از تولید هر قطعه در زمان مناسب تأکید داشت و فرمول «خودروی کامل بدون حتی یک قطعه کمبود ساخته نمیشود» را ارائه داد[4].
– شویچیرو تویودا (۱۹۸۲–۱۹۹۲) – پسر کیشیرو که در دهه ۱۹۸۰ ریاست شرکت را بر عهده گرفت[20]. در دوران او شرکت واحدهای فروش و تولید را ادغام کرد و برند لوکس لکسوس را راهاندازی نمود.
– تاتسورو تویودا (۱۹۹۲–۱۹۹۵) – برادر شویچیرو که توسعه جهانی شرکت را ادامه داد[21].
– آکیو تویودا (۲۰۰۹–۲۰۲۳) – نوه بنیانگذار که پس از کنار رفتن کاتسواکی واتانابه در ژوئن ۲۰۰۹ ریاست شرکت را به دست گرفت[22]. او در سالهای اولیه ریاستش با بحرانها (مانند فراخوانهای گسترده کیفیت) روبرو شد و رویکرد «فروشگاه همهکاره» را دنبال کرد تا طیف متنوع محصولات را پوشش دهد[16]. در همین حال او تأکید زیادی بر کیفیت، ایمنی و ثبات سازمانی داشت.
– کوجی ساتو (۲۰۲۳–اکنون) – رئیس فعلی تویوتا که بر حفظ ارزشهای اصلی و ارتقای نوآوری متمرکز است[23][7]. او با رفتن به «گِنبا»(محل واقعی کار) و گوش دادن به کارمندان خط مقدم، تلاش میکند محیطی فراهم کند که توانایی ۳۸۰ هزار نفر نیروی تویوتا بهطور کامل شکوفا شود[23]. ساتو بر استمرار سبک مدیریتی منسجم تویوتا تأکید دارد و میگوید تلاش میکند مدیریت «تویوتایی» که توسط پیشینیانش شکل گرفته است را ادامه دهد[8][7].
نتیجهگیری
مدل مدیریتی ناب تویوتا نشان داده است که ترکیب فرهنگ بهبود مستمر، احترام به نیروی انسانی و نوآوری مداوم میتواند نتایج برجستهای بهبار آورد. نقاط قوت تویوتا از جمله کارایی تولید، تنوع محصول و تمرکز بر نیاز مشتری، آن را به الگویی ارزشمند برای سایر کسبوکارها تبدیل میکند. با این حال، چالشهای جدید مانند گذار به خودروهای برقی و رعایت استانداردهای جهانی، تویوتا را واداشته است تا ساختار و سیاستهای خود را متناسب با شرایط نوین تغییر دهد. برای مدیران کسبوکارهای کوچک و متوسط نیز درسهای زیادی در استراتژی تویوتا وجود دارد: تمرکز بر حذف ضایعات و بهبود مستمر، توجه به نوآوریهای فناورانه (از جمله کاربرد هوش مصنوعی) و الهام گرفتن از رهبری قوی میتواند مسیر موفقیت سازمان را هموار کند.
منابع: گزارشها و مقالات روزآمد انگلیسی شامل تحلیلهای بلومبرگ و رویترز، مستندات رسمی تویوتا، و مطالعات آکادمیک در حوزه تولید ناب و مدیریت صنعتی[1][12][24][19]. (ارجاعات دقیق در متن آورده شده است.)
[1] [3] [5] [6] [7] [10] [13] [18] [20] [21] [22] Toyota – Wikipedia
https://en.wikipedia.org/wiki/Toyota
[2] [19] Toyota sells 10.8 million vehicles in 2024 to remain world’s top-selling automaker | Reuters
[4] Toyota Production System | Vision & Philosophy | Company | Toyota Motor Corporation Official Global Website
https://global.toyota/en/company/vision-and-philosophy/production-system/
[8] [23] President Sato Speaks of His Role in Helping Employees “Unleash Their Full Potential”
http://toyotatimes.jp/en/toyota_news/shareholders_2025/004.html
[9] [14] [24] Toyota will engineer a half-electric renaissance | Reuters
https://www.reuters.com/breakingviews/toyota-will-engineer-half-electric-renaissance-2023-12-27/
[11] Toyota and Generative AI: It’s Here, and This is How We’re Using It – Toyota USA Newsroom
https://pressroom.toyota.com/toyota-and-generative-ai-its-here-and-this-is-how-were-using-it/
[12] [15] Lean Manufacturing Made Toyota Successful
https://www.mfg.marshall.edu/lean-manufacturing-made-toyota-the-success-story-it-is-today/
[16] [17] Milestones in Toyota’s history under Akio Toyoda | Reuters
