کره جنوبی، که نیمهی قرن گذشته مستعمره کشاورزی و میدان نبرد جنگ بود، امروزه در صدر جدول نوآوری جهانی قرار دارد[1]. این کشور با تکیه بر سرمایهگذاری سنگین در تحقیق و توسعه (R&D) و هدایت «از بالا به پایین» نظام نوآورانهاش، موفق شده در پنج سال متوالی رتبه نخست شاخص نوآوری بلومبرگ را کسب کند و در شاخص جهانی نوآوری (GII) نیز رتبه ۱۱ را از ۱۳۰ کشور دارد[1]. پارک چونگ-هی (رئیسجمهور دهه ۱۹۶۰) با تمرکز بر صنایع بومی و حمایت از شرکتهای بزرگ (چئوبولها)، اولین طرح پنجساله توسعه اقتصادی کره (۱۹۶۲) را با تأکید بر پژوهش و تاسیس نهادهایی نظیر مؤسسه علم و فناوری کره (KIST) بنیان نهاد[2]. این رویکرد دولتی – صنعتی باعث رشد سریع غولهای فناوری نظیر سامسونگ و الجی شد. سامسونگ که از دهه ۱۹۹۰ در محصولات الکترونیکی و تراشه پیشرو بود، تا ۲۰۱۸ حدود ۱۵ درصد تولید ناخالص داخلی کره را تشکیل داد[3]. به طور خلاصه، مسیر تحول کره جنوبی از پساجنگ تا امروز نشاندهنده یک «معجزه توسعه» مبتنی بر همسویی دولت، صنعت و دانشگاه است[1][4].
سرمایهگذاری کلان در فناوری و برنامههای ملی
کره جنوبی همهساله بخش عظیمی از بودجه ملی را به تحقیق و توسعه اختصاص میدهد. این کشور حدود ۴.۵ درصد از GDP خود را در تحقیقات صرف میکند که پس از اسرائیل، بیشترین سهم در جهان است[5]. برای ۲۰۲۵ بودجه R&D معادل ۲۴.۸ هزار میلیارد وون (بالاترین رقم تاریخ) تصویب شده است که تمرکز ویژه روی «سه فناوری تحولآفرین» یعنی هوش مصنوعی همراه با نیمهرسانا، زیستفناوری پیشرفته و فناوریهای کوانتومی دارد[6]. دولت کره برنامههای گستردهای تعریف کرده: به عنوان مثال برنامه «هوش مصنوعی تحولآفرین» شامل ۳۰ پروژه شاخص در حوزههایی مانند رباتیک، خودرو، کشتیسازی، لوازم خانگی هوشمند، کارخانههای خودکار و تراشهسازی است[7]. همچنین یک صندوق ۱۰۰ تریلیون وونی (۷۲ میلیارد دلاری) مشترک دولت-بخش خصوصی برای سرمایهگذاری در صنایع استراتژیک ایجاد شده است[8]. بهعلاوه، قانون جدید جامع هوش مصنوعی (چارچوبی) به تصویب رسیده که از سال ۲۰۲۶ اجرایی میشود؛ این قانون، ضمن تاکید بر حقوق شهروندان و اعتمادسازی، مشوقهایی برای شتاب نوآوری و مقررات متناسب با هوش مصنوعی با ریسک بالا یا نسل جدید (مولد) فراهم میکند[9]. به طور کلی، برنامهریزی بلندمدت دولت، اعطای معافیتهای مالیاتی و اصلاح مقررات زیربنایی، زمینه را برای رشد سریع فناوریهای نوین در کره فراهم کرده است[6][7].
نقش شرکتهای بزرگ (چئوبولها) و زیرساختها
شرکتهای بزرگ کرهای (چئوبولها) موتور اصلی رشد فناوری این کشور بودهاند. سامسونگ الکترونیکس، که از دهه ۱۹۳۰ فعالیت میکند، امروز صنایع گستردهای از الکترونیک مصرفی تا هوافضا را دربرمیگیرد و یکی از پیشروهای جهانی در طراحی و ساخت تراشههای حافظه و گوشیهای هوشمند است[3]. هیوندای موتور نیز به خودروسازی جهانی تبدیل شده و در توسعه خودروهای الکتریکی و خودران سرمایهگذاری میکند. به عنوان نمونه، هیوندای پس از ایجاد شراکت با شرکت Aptiv آمریکا (Motional) به دنبال رسیدن به فناوری سطح ۴ رانندگی خودران تا سال ۲۰۲۵ است[10]. این شرکتها ضمن سرمایهگذاری هنگفت در R&D، با دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی داخلی نیز همکاری میکنند: برای مثال سامسونگ با دانشگاه سونگکیونکوآن (SKKU) در تحقیقات باتریهای لیتیومی مشترک است[11].
علاوه بر این، دولت کره سالهاست زیرساختهای فناوری را توسعه داده است. برنامههای ملی مانند طرح یک دههای ۱.۵ میلیارد دلاری دهه ۱۹۹۰ برای گسترش پهنباند ملی[12] و برنامهریزی برای شبکههای 5G باعث شد کره در سال ۲۰۱۹ اولین کشور جهان باشد که سرویس تجاری نسل پنجم موبایل (5G) را راهاندازی کرد[13][14]. تا اوایل ۲۰۲۱ بیش از ۱۳ میلیون کاربر (حدود ۲۰٪ کاربران موبایل کره) به 5G متصل شدند[14]. دولت با مشوقهایی مانند اعتبارات مالیاتی و تسهیل زیرساختهای روستایی، فراهم کردن فضای لازم برای پوشش سراسری 5G تا ۲۰۲۲ را تضمین کرد[15]. این همکاری نزدیک بین دولت، اپراتورها و شرکتهای فناوری، کره را پیشگام توسعه شبکههای پرسرعت کرد (البته هنوز به خاطر نیاز کم به کاربردهای سنگین 5G، اپراتورها در ارتقاء کامل شبکهها محتاطاند[16][17]).
همکاریهای بینالمللی و رقابت جهانی
کره جنوبی علاوه بر توسعۀ داخلی، روابط استراتژیک با شرکای جهانی را تعمیق کرده است. اتحاد نظامی و اقتصادی نزدیک با ایالات متحده پس از جنگ کره پایهگذاری شد و امروز در بخش فناوری هم به همکاری منتهی شده است. به گفته رئیسجمهور یانگ سوک-یول در نشست سال ۲۰۲۳، اتحاد دو کشور باید به «اتحاد زنجیره تأمین و فناوری پیشرفته» تبدیل شود[18]. کره پس از مشارکت در یک سرمایهگذاری مشترک نیمههادی در ۱۹۶۵، اکنون ۶۰٪ بازار جهانی تولید حافظه را در دست دارد[19]. توافقهای مشترک جدید مانند Memorandum of Understanding سال ۲۰۲۵ («توافق رونق فناوری») امکان همکاری نزدیکتر در هوش مصنوعی، نیمهرسانا، مخابرات 6G، زیستفناوری و کوانتوم را فراهم کرده است[20][21]. در نتیجه، شرکتهای کرهای توانستهاند میلیاردها دلار سرمایهگذاری از آمریکا جذب کنند: از جمله ۲.۵ میلیارد دلار از شرکت نتفلیکس و ۱.۵ میلیارد دلار از کورنینگ[22]. سرمایهگذاری مشترک در باتری خودرو نیز نمونهای از این همکاریهاست (مثلاً سرمایهگذاری مشترک ۳+ میلیارد دلاری جنرالموتورز و سامسونگ SDI برای ساخت باتری خودروهای برقی در آمریکا[23]). این پویایی بینالمللی باعث مزیت رقابتی بیشتر کره شده است؛ به گونهای که شرکای آمریکایی و کرهای «توانمندیهای هستهای آمریکا و ظرفیت تولید پیشرفته کره» را مکمل یکدیگر میدانند[24]. در عین حال، کره با تنظیم قوانین مناسب (مانند توافق تجاری کاهش تعرفه با آمریکا) و ایجاد محیطی پایدار برای سرمایهگذاران خارجی، توانسته مشارکتهای بینالمللی را گسترش دهد[24][25].
نوآوریها و دستاوردهای فناورانه برجسته
کره جنوبی در طیف وسیعی از فناوریها دارای دستاوردهای منحصر به فرد است. در بخش مخابرات، پیشگامی در 5G تنها یک نمونه است[14]. این کشور در تولید تراشههای حافظه (DRAM و NAND) مقام اول جهان را دارد و شرکتهای آن بر سه چهارم بازار جهانی هستهای تسلط دارند[19]. در هوش مصنوعی نیز بر اساس برنامهریزی جدید، کره میکوشد در بین سه قدرت برتر جهان قرار گیرد[26]. طیف کاربردهای نوآوری فقط به بخش صنعتی خلاصه نمیشود: در «پروژههای تحولآفرین AI»، علاوه بر صنایع تکنولوژیک، محصولاتی مانند «K-beauty» و «K-food» (محصولات آرایشی-بهداشتی و غذایی کرهای) نیز مد نظر قرار گرفته است[27].
بخشی از موفقیت کره در تبدیل نوآوری به کسبوکارهای پویا همواره مورد توجه بوده است. برای مثال ظهور استارتآپهای نوین مانند “Woowa Brothers” (سرویس سفارش غذا) نشان داد که زیرساخت قدرتمند دیجیتال و حمایت دولت میتواند زمینهای برای تبدیل ایدهها به موفقیت مالی باشد[4]. به گفته کارشناسان، «رویکرد منظم و نظاممند دولت کره» عامل اصلی ایجاد اقتصادی نوآور است که با موفقیت ایدهها را از آزمایشگاه به محصول تبدیل میکند[4]. در پژوهشها نیز شرکتهای کرهای حضوری فعال دارند؛ برای نمونه سامسونگ با دانشگاه سونگکیونکوآن (SKKU) در دهه ۲۰۱۰ همکاری مشترک روی فناوری باتریهای لیتیومی داشت[11]. این تجمیع سرمایهگذاری دولتی و توان علمی خصوصی، کره را به مرجع جهانی در فناوریهای پیشرفته تبدیل کرده است.
مزایا و فرصتهای مدل کره جنوبی در محیط کسبوکار
مدل توسعه کره جنوبی چند مزیت کلیدی ایجاد کرده است که به کسبوکارها کمک میکند رقابت کنند. از جمله این مزیتها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
– زیربنای قوی آموزشی و تحقیقاتی: نظام آموزشی کره تاکید زیادی بر علوم و فناوری دارد و دانشگاههایی مانند KAIST و SNU به مراکز تحقیقات پیشرو تبدیل شدهاند. طیفی از نخبگان تحقیقاتی در صنایع مختلف مشغول کارند و تعامل دانشگاهها و شرکتها (مثلاً در مراکز فناوری منطقهای) تشویق میشود[28].
– حمایت قوی دولتی: دولت با بودجههای کلان پژوهشی، مشوقهای مالیاتی برای R&D و برنامههای ملی زمینه را برای نوآوری آماده کرده است. به طور مثال، تقریباً ۸۰٪ کل هزینههای R&D کره توسط بخش خصوصی پرداخت میشود که در دنیا بیسابقه است؛ این موفقیت با پشتیبانی دولت از طریق مشوقهای مالیاتی امکانپذیر شده است[29].
– شبکههای جهانی و زنجیره عرضه کارآمد: شرکتهای کرهای به بازارهای جهانی دسترسی دارند و در زنجیره تأمین تکنولوژیهای مهم حضور پررنگی دارند. همکاری با آمریکا و دیگر متحدان باعث تضمین دسترسی به فناوریهای کلیدی (مثل طراحی تراشه، مصرفگرایی دیجیتال) شده است[19][24].
– زیرساختهای دیجیتال پیشرفته: کره با شبکه اینترنت پرسرعت در سراسر کشور، استفاده گسترده از تکنولوژیهای دیجیتال و دولت الکترونیک پیشرفته، بستری برای کارآفرینی فناورانه فراهم کرده است. کوچکترین تا کلانترین شرکتها به شبکه ملی 5G و اینترنت پرسرعت دسترسی دارند و همین موضوع باعث شکلگیری خدمات آنلاین و دادهمحور شده است.
– فرهنگ نوآوری: در فرهنگ کسبوکار کره، تلاش برای پیشتازی فناوری و رفع چالشها ارزش دارد. کارآفرینان جوان با حمایت سرمایهگذاران جسورانه (مانند سرمایهگذاری صندوق ملی رشد) تشویق میشوند تا کسبوکارهای دانشبنیان خود را راهاندازی کنند[30][31].
این عوامل همگی به ایجاد مزیت رقابتی برای کسبوکارهای کرهای کمک کردهاند. اقتصاد کره توانسته با تکمیل زنجیره ارزش (از تحقیق تا تولید انبوه) و استقرار در بازارهای جهانی، محصولات با فناوری بالا را با کیفیت رقابتی ارائه دهد.
معایب و چالشهای مدل کره جنوبی
با وجود مزایا، مدل توسعه کره چالشهایی نیز دارد که باید مدنظر قرار گیرد. مهمترین مشکلات عبارتاند از:
– تمرکز اهرمی چئوبولها: تسلط اندکی از شرکتهای بزرگ بر بخش عمده اقتصاد باعث شده است کسبوکارهای کوچک و متوسط (SME) برای رشد دستوپنجه نرم کنند. غولهای صنعتی گاه نوآوریهای کوچکتر را کپی میکنند بهجای توسعه مستقل یا ادغام با شرکتهای نوپا، در نتیجه شرکتهای متوسط (که بخش بزرگی از اشتغال را تشکیل میدهند) به سختی رشد مییابند[32]. متوسط حقوق در این شرکتها تنها حدود ۶۳٪ شرکتهای بزرگ است و شکاف دستمزدی قابلتوجهی وجود دارد[33].
– نابرابری و چالشهای اجتماعی: همبستگی بالای چئوبولها و حکومت، گاهی به فساد و تصمیمگیری ناکارآمد منجر شده که اعتماد عمومی را تضعیف میکند[34]. تحقیقات نشان میدهد کره با افزایش نابرابری درآمد و نرخ بالای بیکاری جوانان روبهروست[33]. این موضوع به تنشهای اجتماعی و سیاسی دامن میزند و کارایی سیستم را کاهش میدهد.
– مسائل جمعیتی و اقتصادی: نرخ موالید بسیار پایین و جمعیت پیر شدن بار سنگینی بر اقتصاد آورده است[35]. پیشبینی میشود رشد بلندمدت اقتصاد کره بهدلیل این مشکل تا حدود ۱٪ یا کمتر در دهههای آتی کاهش یابد (و دولت بر این باور است که فقط انقلاب AI میتواند تا حدی آن را جبران کند[26]). همچنین وابستگی بالای اقتصاد به صادرات فناوری (تراشه، خودرو، الکترونیک) در شرایط تنشهای تجاری جهانی مخاطرات خاص خود را دارد.
– مقررات و موانع نوآوری: در برخی حوزهها، قواعد قانونی نسبتاً سختگیرانه حرکت سریع را دشوار کرده است. برای مثال توسعه خودروهای خودران در کره بهدلیل فقدان چارچوب قانونی روشن برای سطوح بالای خودران تاخیر دارد[36]. همچنین برخی منتقدان معتقدند اقدامات دولتی در رقابت آزاد و انحصارزدایی هنوز کافی نیست؛ اصلاحات اخیر قانونمند کردن چئوبولها قدمی به جلو بود اما موانع ساختاری عمیقی وجود دارد[37].
در مجموع، اگرچه مدل کرهای دستاوردهای چشمگیری دارد، ولی چالشهایی چون تمرکز قدرت اقتصادی، تغییرات جمعیتی و تقابلهای ژئوپلیتیک نیازمند راهکارهای دقیق هستند. هنگام الگوبرداری از این مدل برای ایران، باید مراقب بود که معایب آن نادیده گرفته نشود.
درسها و فرصتها برای کسبوکارهای ایرانی
محیط کسبوکار ایران با موانع متعددی از جمله بوروکراسی فراگیر، تحریمهای بینالمللی و تمرکز اقتصادی روبهروست. با این حال، از تجربه کره میتوان درسهای مهمی آموخت:
– تدوین استراتژی نوآوری ملی: ایران نیاز به یک چشمانداز بلندمدت مشخص دارد. مانند کره، سیاستگذاران باید «ماموریتهای فناوری» معینی تعریف کنند که شامل اهداف کمّی در زمینههای کلیدی باشد[38][39]. به عنوان مثال کره با مشخص کردن اهداف 5G و حمایت همهجانبه از آن، موفق شد اولین شبکه 5G را راهاندازی کند. ایران نیز میتواند با تمرکز بر صنایع دانشبنیان (نظیر بیوتکنولوژی، فناوری اطلاعات و انرژیهای نو) طرحهای موضوعی مشابهی تنظیم کند.
– تقویت زیستبوم نوآوری: دولت میتواند با افزایش بودجه R&D و تسهیل مشارکت دانشگاهها و صنعت، مسیر را برای رشد فناوری هموار کند. الگوهایی مانند ایجاد پارکهای فناوری منطقهای یا صندوقهای نوآوری با مشارکت بخش خصوصی (مشابه صندوق رشد ملی کره) میتواند حمایت مالی و زیرساختی از شرکتهای کوچک و استارتآپها را فراهم کند[40].
– تنوع اقتصادی و حرکت به سمت دانشبنیان: کره جنوبی با تنوع بخشیدن به صنایع (از کشاورزی به صنایع سنگین و سپس تکنولوژی) توانست رشد پایداری بیابد. ایران نیز با سرمایهگذاری در بخشهای فناوری محور و کاهش وابستگی به نفت، میتواند ثبات و رقابتپذیری بیشتری کسب کند. بهعنوان نمونه، مشارکت در تولید قطعات خودروهای پیشرفته یا صنایع دفاعی-تجاری دانشبنیان میتواند هم سود اقتصادی و هم اشتغال بیشتری ایجاد کند.
– همکاریهای بینالمللی: برقراری روابط استراتژیک با شرکای خارجی (مانند توافقات مشابه چین و امارات یا استفاده از دیپلماسی اقتصادی) به انتقال فناوری و جذب سرمایه کمک میکند. در عین حال، تجارب نشان داده همکاری نزدیک دولت و بنگاههای خصوصی کلیدی است. ایران میتواند با ایجاد توافقات منطقهای و صنعتی (مثلاً در اطلس اتاق پایاپای فناوری)، انزوای فعلی را کاهش دهد.
– آموزش و فرهنگ نوآوری: سرلوحه قرار دادن آموزش STEAM (علوم، فناوری، مهندسی، هنر، ریاضی) و تشویق خلاقیت در مدارس و دانشگاهها، ایجاد مرکز شتابدهی و رویدادهای کارآفرینی میتواند فرهنگ نوآوری را در کشور تقویت کند. تجربه کره نشان میدهد حتی کشورهای کوچک با تخصیص هوشمند منابع میتوانند در فناوری پیشرو شوند.
این درسها با در نظر گرفتن تفاوتهای ساختاری ایران باید بومیسازی شوند. به عبارت دیگر، صرف کپیبرداری از مدل کره بدون سازگاری با شرایط داخلی (نظیر ساختار اداری و فرهنگی متفاوت) ممکن است مشکلات مشابهی را به همراه آورد. با این حال، ادغام حمایت دولتی، استراتژیهای مشخص و تلاش کارآفرینانه میتواند پایههای تحول دیجیتال و تکنولوژیک در ایران را محکمتر کند.
نتیجهگیری
تجربه کره جنوبی نشان میدهد یک تحول فناورانه-مدیریتی منسجم که از هماهنگی دولت، صنعت و دانشگاه تغذیه کند میتواند به شتاب رشد اقتصادی و رقابت جهانی منجر شود. برای مدیران و کارآفرینان ایرانی، مهم است در مسیر توسعه:
– از فناوریهای کلیدی غافل نشوند: سرمایهگذاری در هوش مصنوعی، شبکههای نسل آینده و فناوریهای نوظهور میتواند فرصتهای جدیدی ایجاد کند.
– با شرکای داخلی و خارجی همکاری کنند: تشکیل کنسرسیومها، شراکت با استارتآپها و دیپلماسی اقتصادی میتواند دسترسی به بازارهای جدید و سرمایه را تسهیل کند.
– توانمندسازی نیروی انسانی: تمرکز بر مهارتهای دیجیتال و پژوهش از نسلهای بعدی، نیروی انسانی لازم برای نوآوری را فراهم میسازد.
– نظم و استراتژی داشته باشند: ایجاد نقشه راه تحقیق و توسعه و اجرای طرحهای فناوری مشخص، شانس موفقیت را افزایش میدهد.
به طور کلی، با وجود تفاوتهای ساختاری، حرکت در جهت جذب فناوری، تسهیل نوآوری و حمایت سیستمی از نوآفرینی، میتواند به ایران کمک کند مانند کره جنوبی، از ظرفیتهای درون و بیرون کشور برای توسعه اقتصادی پایدار بهره ببرد[4][38]. این مسیر اگرچه چالشبرانگیز است، اما درسهای ارزشمندی برای توسعه کارآفرینی و رشد کسبوکارها پیش رو میگذارد.
منابع: یافتههای این گزارش برگرفته از مطالعات دانشگاهی و گزارشهای بینالمللی است[1][6][19][14][32][38]، که بیانگر استراتژیهای کلان و نوآوریهای برجسته کره جنوبی در دو دهه اخیر میباشند.
[1] [2] [3] [4] [5] [11] [12] [28] [29] How South Korea made itself a global innovation leader | News | Nature Index
[6] 카드뉴스 – 과학기술정보통신부
https://www.msit.go.kr/bbs/view.do?sCode=eng&nttSeqNo=1018&bbsSeqNo=42&mId=4&mPid=2
[7] [30] [31] [40] South Korea’s AI & Innovation Investment
https://www.citigroup.com/global/insights/south-korea-ai-innovation-investment
[8] [25] [26] [27] South Korea makes AI investment a top policy priority to support flagging growth | Reuters
[9] South Korea Passes AI Law
https://hallboothsmith.com/south-korea-ai-law/
[10] [36] Global autonomous vehicle race heats up: Hyundai plays catch-up amid US and China dominance
[13] [14] [15] World Bank Document
[16] [17] South Korea’s high-speed 5G mobile revolution gives way to evolution | Reuters
[18] [19] [22] [23] [24] South Korea’s Yoon touts U.S. tech partnership, secures $5.9 bln investment | Reuters
[20] [21] U.S. – Korea Technology Prosperity Deal – The White House
https://www.whitehouse.gov/articles/2025/10/u-s-korea-technology-prosperity-deal/
[32] [33] [34] [37] Why Are South Korea’s Chaebol Important?
https://www.cfr.org/backgrounder/south-koreas-chaebol-challenge
[35] The Future of K-Power: What South Korea Must Do After Peaking | Carnegie Endowment for International Peace
[38] [39] UNCTAD/ITE/IPC/2005/7
https://unctad.org/system/files/official-document/iteipc20057_en.pdf
