دکتر علیرضا نبی (متولد ۱۳۴۷) کارآفرین اجتماعی ایرانی است که از کودکی در فقر شدید بزرگ شد. پدرش زنجیرساز بود و مادر خانهدار، و خانواده او هشت نفره و بسیار کمبضاعت بودند[1][2]. از کودکی و نوجوانی به کارهای مختلف نظیر واکسزنی و فروش روزنامه در خیابانهای مشهد مشغول بود تا هزینه زندگی را تامین کند[3][2]. او خود در خاطراتش میگوید در میدانی مشهد «علفهای دور میدان عدل» را چید و میخورد تا زمانی که غذای کافی فراهم شود[4]. چنین تجربههای دشواری، با حمایت خانواده – بهویژه مادر مهربان و پدری سختکوش – در او انگیزهٔ خدمت و پشتکار را تقویت کرد[5][6].
فلسفه و سبک مدیریتی؛ ریسکپذیری در خدمت انسانیت
نبی سبک مدیریتی منحصربهفردی دارد که بر مبنای اعتماد، دلسوزی و انگیزههای اخلاقی و مذهبی شکل گرفته است. او معتقد است اکثر مردم از افرادی چون مجرمین سابق یا معتادان ترس یا تصور بدی دارند، اما این ترس «ریشه در ناآگاهی» دارد[15]. به همین دلیل، او خود سالها با این اقشار معاشرت کرده و آنها را درک کرده است. او میگوید هیچ ترسی از کار کردن با این افراد ندارد زیرا «با این آدمها سالها نشست و برخاست داشته و به حرفشان گوش داده»[15]. در واقع، نبی با اعتمادسازی و کاهش مرزهای اجتماعی توانسته ریسک کار با افرادی که دیگران آنها را طرد میکنند را مدیریت کند. به گفته خودش، هفتهای دو بار به سالن تولید میآید و با کارگران صحبت میکند تا مرزها را بشکند و حس «خانوادگی» را بین همه تقویت کند[16][17].
نبی همواره رسالت اجتماعی خود را مطرح کرده و آن را نشانهای از عبادت میداند. در مصاحبهها یادآوری میکند که از پدر و مادرش آموخته همه چیز «اجارهای» است و بهترین کار خدمت به خلق خداست[6][18]. او تولید و کارآفرینی صرفاً برای کسب ثروت را قبول ندارد و میگوید عرصه کار «میدانی است برای عشق و عشقورزی»؛ از نظر او هر کارآفرینی که برای اشتغال خود و دیگران با عشق و ایمان قدم بردارد، خداوند به او برکت میدهد[18]. این بینش باعث شده است که محصولات کارخانهاش را نمادی از «صلح و انسانیت» معرفی کند و شعار «آنجا شرط استخدام داشتن سوءپیشینه است» را سرلوحه قرار دهد[19][20].
همچنین وی تأکید دارد که جوانها و تجربهنشدهها را هم فراموش نمیکند. به عقیده نبی، نوآوری در تولید با ترکیب خلاقیت جوانان و تجربه بازنشستگان به دست میآید[21]. او عموماً بر استفاده از نیروهای جوان در کنار بازنشستگان پافشاری میکند و در کلاسهایش نیز با جذابیت خاص خود، مخاطبانش را جلب میکند[18][21]. این سبک مدیریتی، که بر مشارکت کارگران، احترام متقابل و انگیزه اخلاقی بنا شده، باعث شده کارکنان کارخانههای او بیشترین احساس تعلق را به کار خود داشته باشند و «خدمت به خلق خدا» را هدف اصلی کارشان بدانند[22].
استخدام افراد دارای سوءپیشینه؛ مدیریت ریسک اجتماعی
یکی از نامآورترین ویژگیهای کارآفرینی دکتر نبی، استخدام گستردهی افراد دارای سابقه کیفری یا آسیبدیدگان اجتماعی است. نبی به صراحت اعلام کرده کسانی در کارخانههایش استخدام میشوند که «جرمی در کارنامه زندگی آنها ثبت شده»[13]. او این کار را با تحقیق و دقت انجام میدهد: مثلاً در گزینش نیروی انسانی، عمدتاً افرادی را میپذیرد که جرائم غیرعمدی دارند و مدت محکومیت خود را گذراندهاند[13]. همچنین برای حل مشکل بدهیهای این افراد، با سازمانهای حمایتی هماهنگ کرده و قسمتی از بدهیها را با ضمانت کارخانه وام میدهد و بقیه را از حقوق و دستمزد کارگر کسر میکند[13]. در نتیجه، این افراد طردشدهی جامعه اکنون تبدیل شدهاند به کارگرانی پرتلاش و با انگیزه که در سقف همان کارخانهها به آرزوهای خود میرسند[23].
نبی درباره مزایای این نیروها گفته است: این افراد «کشتیهای خود را آتش زدهاند» و اکنون با انگیزهای بالا بازگشتهاند، بنابراین بسیار مقاومتر، باانگیزهتر و صبورتر از نیروی عادی کار میکنند[24]. وی اشاره میکند این نیروها به سبب تحمل سختیهای بیشتر، خلاقیت و استقامت بالایی دارند و با وجود تأخیرهای احتمالی در پرداخت حقوق، تحملشان بیشتر است[24]. تجربۀ او نشان داده کارگرانی که از بند آزاد شدهاند، با کوچکترین حمایت و فرصت، بسیار سریع خود را اثبات میکنند. به همین دلیل، پدران و مادران خانوادههایی که از فقر رنج میبردند و یا معتادان ترخیصشده، اکنون بخش مهمی از کارگران کارخانههای او را تشکیل میدهند[13][24].
جذب سرمایه و توسعه پایدار
نبی همیشه یادآوری میکند که ایدههای بزرگ نیازمند منابع و سرمایه هستند، اما نباید این نقش را فقط فنی پنداشت؛ او به تجربه دریافته با انگیزه صحیح و هدف اجتماعی، شبکههای اجتماعی و مردمی هم میتوانند تأمین منابع را تسهیل کنند. به عنوان مثال، راهاندازی کارخانه بزرگ زیتون در مشهد مرهون ارتباط او با یک کارآفرین موفق ایرانی مقیم اسپانیا بود که تجربیات فنی و سرمایهگذاری خود را به او منتقل کرد[27][28]. ضمن اینکه او پس از موفقیت اولیه، توانست با جذب کارآفرینان و خیّرین دیگر (از جمله فعالین اقتصادی و روحانیون حمایت کننده) سرمایهگذاریهای بیشتر و گسترش کارخانههایش را ممکن سازد. به گفته مقالات، امروز گروه آرشیا با داشتن سه کارخانه بزرگ در استانهای مختلف، برای بیش از پنج هزار نفر اشتغالزایی کرده و این موفقیت را به پشتوانههای فنی و مالی دانسته است[29][12].
در نهایت، آنچه نبی را از یک تولیدکننده معمولی متمایز میکند، انگیزۀ اجتماعی او در تمام مراحل جذب سرمایه و توسعه است. او بر این باور است که در کارآفرینی اجتماعی، ثروتآفرینی شخصی نباید هدف نهایی باشد و تأکید دارد هر فعال اقتصادی باید در کنار سودآوری، مسئولیت اجتماعی را نیز درنظر بگیرد[18][23]. این نگرش سبب شده سازمانها و نهادهای خیرخواه زیادی نیز تمایل به حمایت از فعالیتهای او پیدا کنند. صندوقهای حمایتی در قالب بنیاد «آرزوی خوشبختی» نیز به صورت رسمی در کنار کارخانهها قرار گرفته و طرحهای متنوعی از قبیل اعطای وام، طرحهای آموزشی و فرهنگی برای کارگران و خانوادههای آسیبدیده اجرا میکند.
نقاط قوت و ضعف مدل دکتر نبی
نقاط قوت: عمدهترین نقطه قوت روش او، بینش عاطفی و اعتمادپایه است. نبی به سرشت انسانها باور دارد و با حذف تبعیض میان کارگران، اعتماد و عزت نفس را در آنها تقویت میکند. او با تأکید بر «معجزه محبت و احترام» نشان داده چطور با تغییر نگرش کارفرما (از ترس به اعتماد)، میتوان شکافهای اجتماعی را پر کرد[30][15]. دیگر قوت این سبک، خلاقیت در ساخت و توسعه کسبوکار است؛ نمونهٔ آن ایجاد «سه کارخانه در یک مکان» بهصورت عمودی و ذخیرهسازی منابع زیتون در زیرزمین با سازوکاری ویژه است که هزینههای زیرساخت را کاهش داده[31][32]. همچنین توانایی او در مهندسی معکوس و بومیسازی فناوری توسط کارگرانش، باعث شده سرمایهگذاریهای خارجی در تأمین ماشینآلات به کاهش چشمگیری برسد[33].
نقاط ضعف و چالشها: از سویی، ورود گسترده به حوزه اجتماعی و کار با آسیبدیدگان میتواند چالشهای مدیریتی ایجاد کند. برای مثال، نیاز به سرمایهگذاری مداوم در آموزش و تأمین امنیت شغلی این کارگران (برای یک دوره حمایتی چندساله) ممکن است در کوتاهمدت فشارهای مالی ایجاد کند (البته نبی با صندوقهای حمایتی و وامهای تأمین مالی تا حدود زیادی این ریسک را پوشش داده است). علاوه بر این، اعتماد بالا به کارکنان آسیبدیده میتواند اگر بدون نظارت دقیق باشد، خطراتی چون اتلاف منابع یا مشکلات حقوقی برای کارفرما بههمراه داشته باشد؛ اما نبی با ایجاد مکانیسمهایی نظیر «مشارکت در سود و سرمایهگذاری کارگری» (درآمدزایی مشترک پس از چند سال) این خطرات را کاهش داده است[34]. در سطح شخصیتی، برخی ممکن است سبک او را ایدئالیستی بدانند و انتقاد کنند که ممکن است در مقیاس بزرگتر یا در شرایط اقتصادی سخت، پایدار نماند. با این حال، نبی تاکنون با تکیه بر ایمان و تعهد خویش، نشان داده دروندادن ثروت و سرمایهگذاری به «دوستان بیپناه جامعه» (مجرمین پیشین) میتواند بازگشت مثبت اجتماعی و اقتصادی داشته باشد[23][18].
درسها و پیشنهادات برای کارآفرینان جوان
از زندگی و تجربه دکتر نبی میتوان درسهای مهمی گرفت. اول آنکه تغییر اجتماعی را ابتدا باید از خود و درون سازمان آغاز کرد. او با برگرداندن اعتماد به افرادی که همه نفیشان میکردند، نشان داد عمل به اخلاق در مدیریت چه اثر تعمیری میتواند در نظام اقتصادی بگذارد[15][13]. پس کارآفرینان جوان باید یاد بگیرند چشمانداز وسیع داشته باشند و از ایدههای متفاوت (حتی به ظاهر نامأنوس) نهراسند. دوم، عزم و استقامت؛ همانطور که نبی با پایمردی خود را از فقر بیرون کشید، کارآفرینان نیز باید با سختکوشی و امید بر موانع فائق آیند[5][18]. سوم، توجه به توسعه نیروی انسانی: نبی به مهارتآموزی، سرمایهگذاری روی نیروی کار و مشارکت کارکنان (بنیان صندوق سرمایهگذاری کارگری) اهمیت میدهد[34]؛ این رویکرد باعث میشود نیروها احساس مالکیت بیشتری نسبت به سازمان پیدا کنند. چهارم، وجوه اخلاقی و قلبی کارآفرینی: نبی بارها تأکید کرده کسی که مأموریتش خدمت است، «خدا جیبش را پر پول میکند»[18]؛ بنابراین کارآفرینان جوان بایستی علاوه بر کسب سود، به مأموریتهای انسانی نیز متعهد باشند. در عمل، میتوانند با آموزش مداوم در زمینههای مهارتی و مدیریت، یافتن شریک یا مشاور باتجربه برای جذب سرمایه، و تعمیق شبکههای اجتماعی – کماکان بر پایه صداقت و تعهد – مسیر دشوار راهاندازی کسبوکار را هموارتر کنند.
نهایتاً درس اصلی از زندگی دکتر نبی این است که همیت و عزمی از جنس خدمت اجتماعی میتواند مسیر هر چه دشوارتر کارآفرینی را روشن کند. او نشان داده است حتی در سختترین شرایط (جنگ اجتماعی ناشی از فقر و آسیبهای اجتماعی) میتوان با ایمان، تدبیر و خلاقیت علاوه بر تولید ثروت، منشأ تحول مثبت در جامعه شد[23][24]. این بینش و روحیه است که به کارآفرینان جوان کمک میکند نه فقط بنگاهی اقتصادی ایجاد کنند، بلکه عاملی باشند برای تغییر زندگی افراد در جامعه.
منابع: برای تهیه این گزارش از منابع مختلف فارسی و انگلیسی استفاده شده است، از جمله گزارشهای خبری و مصاحبهها[15][24][13][18][12]. این منابع دیدی عملی و واقعی نسبت به زندگی و سبک مدیریتی دکتر نبی ارائه میدهند.
[1] [3] [7] [18] [19] [20] [21] [22] [30] علیرضا نبی -{معرفی کامل)وبسیات رسمی بنياد نيكوكاري دكتر نبي
https://drnabicf.ir/alireza-nabi-bio/
[2] [4] [5] [6] [13] [14] [17] [23] [25] مجرمین برای استخدام به اینجا مراجعه کنند – مشرق نیوز
https://www.mashreghnews.ir/news/390201/مجرمین–برای–استخدام–به–اینجا–مراجعه–کنند
[8] [9] [11] [12] میگنا – دکتر علیرضا نبی؛ داستانی از امید، تلاش و موفقیت
[10] علیرضا نبی – ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%86%D8%A8%DB%8C
[15] [16] [34] A Man Who Hires The Unhappy And Miserable – Iran Front Page
https://ifpnews.com/a-man-who-hires-the-unhappy-and-miserable/
[24] [26] [27] [28] [31] [32] [33] چرخ بزرگترین كارخانه تولید زیتون ایران در دستان آسیب دیدگان اجتماعی – ایرنا
[29] اینجا شرط استخدام داشتن سوءپیشینه است؛ علیرضا نبی – TechRasa
